چکیده
تاکنون تعاريف متعددي از تعاون و تعاوني ارائه گرديده است. تعاون را مي توان نوعي كار و زندگي مشترك در سطوح گوناگون فعاليت هاي اجتماعي داشت (بوگاردوس، 1352). در این میان تعاون روستایی از جایگاه ویژه ای برخوردار است. افزون بر نیمی از جمعیت جهان در نواحی روستایی کشورهای در حال توسعه زندگی کنند که از نظر فقر، سوء تغذیه و سواد ضعیف ترین بخش از جمعیت جهان به شمار می آیند. رفع معضلات این جمعیت عظیم از طریق برنامه ریزی آگاهانه توسعه روستایی امکان پذیر است، به طوری که هر برنامه موثر توسعه روستایی باید از راه افزایش تولید و مشارکت توده های روستایی و توسعه و برخورداری از مزایای آن، به مقابله با فقر برخیزد. در واقع هر برنامه توسعه روستایی باید از دو بعد مورد توجه قرار گیرد: نخست از لحاظ آثار بر تولید و دوم از نظر توزیع منافع آن در جامعه روستایی. از آنجا که نقش تعاون و تعاونی های روستایی در فرایند تولید و نهایتا توسعه روستایی مهم است و با توجه به این كه در اكثر مناطق جهان، روستاها از جمله نواحي فقير و درحال ‌فرسايش محسوب مي‌شوند، انديشمندان و سياست‌گذاران تمامي كشورهاي دنيا توجه خاصي را معطوف به امر توسعه روستايي و رفع مشكلات و معضلات آن‌ها نموده‌اند.
امروزه صاحبنظران بين‌المللي بر اين اعتقاد هستند كه بايد جداي از سياست‌ها و استراتژي‌هاي كلان توسعه و توسعه اقتصادي، به طور ويژه و مشخص به امر توسعه روستاها و ريشه‌كني فقر گسترده‌اي كه بر آن‌ها حاكم است پرداخت. در این میان به نظر می رسد مقوله تعاون روستایی و کارآفرینی روستایی از جایگاه ویژه ای برخوردار باشد. نتایج بدست آمده حاکی از آن است که: اتخاذ سیاست هایی درجهت تقویت ظرفیت فرهنگ تعاون و نظام تعاونی یک جامعه (از قبیل مهارت ها و انگیزه ها برای استفاده از فرصت ها) تاثیر بسزایی در سطح فعالیت های کارآفرینی خواهد داشت. همچنین سیاست ها باید مشوق ورود جوانان زیر 25 سال و افراد بالای 44 سال به فرایند تعاون و کارآفرینی باشند تا در دراز مدت اثرات آن را دریافت کرد. در راستای ایجاد فرهنگ تعاون و کارآفرینی روستایی، دولت ها نیز باید در برنامه های توسعه خود تمهیداتی لحاظ کنند تا پشتیبانی های لازم را در جنبه های مختلف اقتصادی که هادی و حمایت گر افزایش سطوح فعالیت های تعاون وکارآفرینی می باشند به عمل آید. و درنهایت سیاست ها باید در مسیر توسعه سرمایه گذاری در صنایع روستایی و محرک انگیزه های افراد برای سرمایه گذاری بهینه در مراحل ابتدایی سرمایه گذاری و کارآفرینی باشد.
واژگان کلیدی: تعاون روستایی، کارآفرینی روستایی، توسعه روستایی، توسعه ملی

مقدمه
توسعه روستایی یعنی بهبود کیفیت زندگی همه مردم بویژه مردمان کم درآمد، این امر از طریق بهبود وضعیت کشاورزی، درمانی و بهداشتی، تکنولوژی، سیاسی و اقتصادی، اجتماعی و آموزشی و نیز تقویت ساختارهای مشارکتی در جامعه عملی است. اما نقطه شروع باید از خود مردم باشد، کسانی که از دانش ذاتی پدیده ها و شرایط پیرامون خود برخوردارند و از آنها متاثر می شوند. زمانی که آژانس ها و سازمان های توسعه برای بهبود استاندارد های زندگی مردمان روستایی تلاش می کنند، ضروری است شرایط و سوابق اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، اکولوژیکی و سیاسی را در نظر بگیرد و تا زمانی که این تلاش ها بدون توجه به نظرات کشاورزی و منابع آنها انجام گیرد، سرمایه گذاری ها و برنامه های توسعه ای به نتیجه نخواهند رسید.

روش شناسي
براي مطالعه و کسب اطلاعات پيرامون نقش" تعاون روستایی سرآغازی بر کارآفرینی و توسعه ملی" به منابع متعددي مراجعه شده است ولي با توجه به نوين بودن اين بحث، کمتر در منابع مزبور به آن اشاره مستقيم شده است. به همين دليل ضمن کسب اطلاعات مورد نياز تلفيقي از آنها، روش مطالعه تحليلي بعمل آمد تا با نگرش به مجموعه فراهم شده بتوان به نقش " تعاون روستایی در کارآفرینی و توسعه ملی " پي برد. از اين جهت روش مطالعه تحليلي - توصيفی انتخاب گرديده است.

ضرورت و اهمیت پژوهش
شوماخر می گوید: گاندی عقیده داشت فقیران جهان را، تولید انبوه و توده وار کمک نمی کند بلکه تولید به وسیله توده ها به آنها یاری می دهد. فناوری تولید توده وار به مقتضای ذات خود خشن، مضر برای محیط زیست و مایه ابتذال و بیهودگی فرد انسان است. اما فناوری تولید به وسیله توده ها ضمن استفاده از بهترین دانش و تجربه نوین صنعتی به سمت تمرکز زدایی حرکت می کند، با قوانین بوم شناسی سازگاری دارد و منابع کمیاب طبیعت را بسیار کم مصرف می کند و به جای آنکه آدمی را به حد خدمتگزار ماشین تنزل دهد ماشین را به خدمت او در می آورد. در این میان نواحی روستایی در بر گیرنده نیمی از جمعیت کشورهای در حال توسعه هستند که از نظر فقر، سوء تغذیه و سواد آسیب پذیر ترین بخش از جمعیت جهان به شمار می آیند. رفع معضلات این جمعیت عظیم از طریق برنامه ریزی آگاهانه توسعه روستایی امکان پذیر است. به نظر می رسد توجه به مقوله تعاون و کارآفرینی روستایی تا حد زیادی می تواند در رفع مشکلات موجود در این رابطه به دولت ها یاری برساند و مسیر توسعه ملت ها را هموار کند. در اینجا برای اینکه درباره تعاون و کارآفرینی به ادبیات مشترکی برسیم به معرفی آن و جنبه های مرتبط با آن می پردازیم:

تعاون چیست؟
تعاون به زبان ساده يعني همكاري . هنگامي كه فردي نتواند به تنهايي يك كار يا فعاليت زندگي را انجام دهد راه درست آن است كه از ديگران كمك بگيرد تا آن كار را به صورت دسته جمعي و با همكاري يكديگر انجام دهند . اين شيوه انجام كار را« تعاون» مي گوئيم . اصل و ريشه تعاون از نظر اشتقاق كلمه از باب تفاعل و در زبان عربي از ابواب ثلاثي مزيد است و مصدر آن عون (جمع آن اعوان به معناي ياران) مي باشد كه به معني پشتيباني در كار است و كلمه تعاون در معاني چون : ياري نمودن ، انجام عمل متقابل ، با هم مهرباني كردن ، همكاري ، كمك كردن به يكديگر، كار مشترك ، تركيبي از خود ياري و كمك متقابل و بالاخره همياري استعمال مي شود كه از مجموع اين معاني استنباط مي شود كه بهترين منظور از تعاون كارگروهي و همكاري است.

تعريف تعاوني
واژه (Co-Operation) را اولين بار رابرت آون در مقابل واژه رقابت (Competition) به كار گرفت. تعاريف متعددي تاكنون از تعاون و تعاوني ارائه گرديده است. تعاون را مي توان نوعي كار وزندگي مشترك در سطوح گوناگون فعاليت هاي اجتماعي داشت (بوگاردوس، 1352). تعاون به معني همكاري به منظور تامين سعادت يا منافع متقابل است (ابوتز، 1348). معناي كلمه تعاون بجز كار مشترك نيست، و منظور از تعاون عبارت از گروه متشكل از افرادي مي باشد كه با مشاركت يكديگر بتوانند اموري را كه انجام آن براي يك نفر مقدور نيست از عهده اش برآيند. آخرين تعريف بين المللي تعاون در سي و يكمين كنگره اتحاديه بين المللي تعاون كه در سال 1995 در منچستر برگزار گرديد بدين صورت ارائه گرديده است. "تعاوني انجمني مستقل و متشكل از افرادي است كه به طور داوطلبانه براي تامين نيازهاي مشترك اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي اعضا تاسيس شده، فعاليت خود را با مشاركت و با مديريتي دموكراتيك به اجرا در مي آورد".

شكل گيري تفكر تعاوني
وضع اسف بار انسانها در اوائل قرن نوزده، تيره ورزي و بدبختي كارگران كارخانه ها، ساعات طولاني كار و دستمزدهاي قليل و اندك، محيط فلاكت بار اجتماعي بدور از يك چشم انداز اميدوار كننده، نابسماني هاي اوضاع اقتصادي، فقدان تعليم و تربيت و بسياري مشكلات ديگر در كشورهاي اروپايي، با همراهي تفكرات جديدي كه بر اصول اقتصاد كلاسيك براي راهبري مناسب نظام اقتصادي مورد ترديد جدي قرار گرفته بود، زمينه اي را ايجاد نمود تا متفكران و سياستمداران در كشورهاي خود به دنبال جايگزين هاي مناسب و خودجوشي براي موسسات اقتصادي بگردند.
در اين راستا درانگلستان رابرت آون (1858-1771)، ويليام كينگ (1886-1786) در فرانسه، سن سيمون (1825- 1760)، فيليپ بوشه (1861-1796)، شارل فوريه (1837-1772)، پرودون (1865- 1809) ، لويي بلان (1882-1818) و در آلمان هرمال شولتسه دليش (1883-1808)، رايفايزن (1888-1818) و بسياري ديگر از فيلسوفان اجتماعي همچون ماركس ، ميشل ديون، لنين، شارل ژيد. نظرات و طرح هاي مختلفي را براي بهبود شرايط اجتماعي- اقتصادي مردم تيره روز ارائه دادند. افكار و تمايلات مردم در مسلك هاي جديد اجتماعي انعكاس مي يابد و توده جامعه شوق فراواني به تجمع و تاسيسات متشكل و همچنين احقاق حقوق خود نشان مي دهد. اين انگيزه ها مبناي پيشنهاد نظام متشكل از بنگاه هاي تعاوني با اصول مبتني بر همياري، آزادي، انصاف، بدور از تبعيض و استثمار و با هدف رهانيدن اعضا از تيره روزي و افزايش قدرت درك و توان و انديشه آنان توسط نخبگان اجتماعي گرديد كه اگرچه به صورت كند وگسسته، ولي تجارب موفق اجراي خود جوش اين تفكرات پيش زمينه اصلي شكل گرفتن نظام تعاوني گرديد.

تعریف کارآفرینی
واژه کارآفرین از کلمه فرانسوی (Entreprendre) به معنای متعهد شدن است. فرد کارآفرین کسی است که توانایی تشخیص و ارزیابی فرصت های کسب و کار را دارد و می تواند منابع لازم را جمع آوری کرده و از آنها بهبره برداری نموده و عملیات مناسبی را برای رسیدن به موفقیت پی ریزی کند (مردیث،1371).
در فرهنگ وبستر، کارآفرین فردی تعریف شده است که سازماندهی می کند و خطر مربوط به موسسه اش را می پذیرد. در تعریفی دیگر کارآفرین کسی است که با دوری از بی کفایتی های دیگران به کامیابی دست می یابد (Leibenstein). پالمر کارآفرین را چنین تعریف می کند که: کارآفرین کسی است که خطر واقع بینانه را می پذیرد زیرا می خواهد که موفق شود (Palmer. M). اگرچه ارائه تعریفی جامع و مانع برای کارآفرینی، دشوار است اما با توجه به تعاریف یادشده در این جا تعریفی نسبتا جامع از کارآفرینی و کارآفرین ارائه می شود: "کارآفرینی پدیده موقعیتی است و فرد کارآفرین انسانی نوآور است که با ذهنیت مثبتی که دارد، فرصت های سودآور و کشف نشده را تشخیص می دهد و می کوشد تا ترکیب های جدیدی از منابع نادر را ارئه کند و با پذیرش خطرهای ناشی از ابتکارات خویش، با تلاش هایی که انجام می دهد خود و جامعه اش را بهره مند سازد".

عرصه های کارآفرینی
در برنامه ریزی های ملی عرصه متفاوت برای بحث کارآفرینی باید مد نظر باشد: نخست عرصه های راهبردی و دیگری عرصه های کاربردی است. برای پرداختن به عرصه های راهبردی بدون تردید باید به چندین مولفه ویژه توجه خاص مبذول گردد و در دستور کار دولت ها و جوامع به ویزه نهاد های مدنی قرار گیرد. یکی تغییر ارزش ها و باور هاست. مورد دوم تغییر ساختارهاست، نمی توان بدون مهندسی مجدد ساختارهای منطبق بر ارزش ها و باور ملی به بحث کارآفرینی به گونه ای موثر ثمر بخش پرداخت. عرصه دیگر تغییر در قواعد حاکم بر توسعه منابع انسانی است. تمام نظام های اجتماعی که وارد بحث های توسعه منابع انسانی می شوند به آن به عنوان یکی از مهم ترین عرصه هایی که باید برای بحث کارآفرینی به آن پرداخته شود توجه می کنند.
بیشتر مباحث در توسعه کارآفرینی در عرصه های کاربردی است. چنانچه اشاره شد علتش اینست که با توجه به سابقه سیصد ساله این بحث، جوامع پیشرفته این مراحل را گذرانده و نیاز به طرح مجدد این مباحث ندارند. ولی در جامعه ای مثل جامعه ما که در حال توسعه هستیم، بدون توجه به آن مراحل، حرکت به سوی کارآفرینی، ثمربخشی لازم را به ارمغان نمی آورد. در عرصه های کاربردی می توان 5 مولفه را در نظر گرفت. نخست این که کارآفرین خلاق در حوزه کالا و خدمات، با ابزار، قانون مندی ها، روش ها و منابع، بتواند کالا و خدماتی را برای جوامع دیگر در آن سوی دنیا پیش بینی کند به شرط آنکه نگرش راهبردی جز جدانشدنی نظام های اجتماعی ما و نگرش های انسانی و مدیریت قرار بگیرد. عرصه دوم همکاری با جهان امروز در گستره جغرافیایی، خلاقیت و نوآوری است و عرصه سوم مخاطبین جدید است. که می تواند گستره بسیار وسیعی داشته باشد از اقشار مختلف اجتماعی گرفته تا نهاد های مدنی و می تواند در عرصه خدمات و کالاها، مخاطب یک نوآور و خلاق باشند و بتواند با آمیختن گزینه ها، کسب و کار جدید، کالا و خدمات جدیدی را عرضه بکند و عرصه چهارم بحث فناوری است یعنی به تعبیری آن کالا را برای آن مخاطب با آن گستره جغرافیایی از طریق، شیوه ها، روشها و فناوری های نو تامین و تغذیه کرد. عرصه پنجم در مباحث مدیریت و توسعه بحث ارزش افزوده است. یعنی شما بتوانید با همان گزینه ها با همان مواد چقدر ارزش افزوده بیشتر برای مشتری، جامعه اداره و کارفرما ایجاد کنید (باقریان، 1382).

کارآفرینی و توسعه اقتصادی
تحولات و دگرگونی های نظام اجتماعی- اقتصادی عصر حاضر، ریشه در پیشرفت و تغییرات به وجود آمده در علم و فناوری دارد که این به نوبه خود منجر به تغییر در علائق و ذائقه ها گردیده است. بدون تردید سازمان های عصر حاضر با تحولات و تهدیدات گسترده بین المللی روبررو هستند، از این رو تضمین و تداوم حیات و بقای سازمان ها نیازمند یافتن راه حل ها و روش های جدید مقابله با مشکلات است که به نوآوری، ابداع، ساخت کالاها، فرایند ها و روش های جدید بستگی زیادی دارد. برای رسیدن به این هدف، سیاستمداران با کمک مدیران، اقتصاد دانان و کارگزاران به دنبال ارائه الگویی هستند که نقش کارآفرینی را در توسعه همه جانبه به ویژه اقتصاد تقویت می نماید. در واقع امروزه نقش کارآفرین به عنوان موتور توسعه اقتصادی و به عنوان نقش های: قهرمان توسعه صنعتی، محرک و مشوق سرمایه گذاری، گزینه اصلی انتقال فناوری، گزینه رفع خلل و تنگناهای بازار و گزینه اصلی ایجاد اشتغال است.
در تعیین ویژگی های کارآفرین، برخی به گزینه های روانشناختی و خصوصیات فردی و شخصیتی کارآفرین می پردازند و گروهی به فعالیت ها و رفتارهای کارآفرین و عملکرد وی در محیط توجه می کنند. مهمترین ویژگی کارآفرین، نوآوری است. ژوزف شومپیتر استاد دانشگاه هاروارد، یکی از اولین کسانی است که در باره کارآفرینی سخن گفته است. وی در سال 1911 در کتاب خودبه نام نظریه اقتصاد پویا، کارآفرین را نیروی محرکه اصلی در پیشرفت اقتصادی دانسته است و معتقد است که کارآفرین با ایجاد ترکیب های تازه از مواد، به نوآوری دست می زند (1996, Zimmerer). شومپیتر به واژه تخریب خلاق اشاره می کند و یک فرد را تنها زمانی کارآفرین می داند که به تخریب خلاق با نوآورانه دست زند. به نظر شومپیتر، تعادل پویا از طریق نوآوری و کارآفرینی به وجود می آید و لازمه این کار، تخریب خلاق است (1985, Drucker).
برخی از ویژگی های فردی و شخصیتی که کارآفرینی را تسهیل می کنند عبارتند از: نوآوری، خلاقیت، اعتماد بع نفس، توفیق طلبی، هوشمندی، تعهد، خطر پذیری، نگرش مثبت، بینش و بصیرت، آینده نگری، استقلال رای، ابهام پذیری، توان مقابله با نبود تعادل، پشتکار، اعتقاد به کنترل سرنوشت خویش، توانایی تشخیص فرصت های کشف نشده، علاقه مندی به کسب اطلاعات، قدرت تخیل، توجه به اهمیت وقت و زمان، توانایی نفوذ بر دیگران، مهارت و نترسیدن از شکست.

ویژگی های کارآفرینان
تا به حال ویژگی زیادی در خصوص کارآفریان بیان شده است. همه کارآفرینان در صفات فردی یکسان نیستند اما ویژگی های عمومی در آنها وجود دارد که عبارتند از: 1- خلاقیت و نوآوری 2- هدف گرایی 3- خطر پذیری 4- فرصت گرایی و فرصت شناسی 5- آینده نگری و دور اندیشی 6- انعطاف پذیری 7- اهل کار و عمل 8- اعتماد به نفس و خود باوری 9- واقع بینی.
البته کمتر کارآفرینی را می توان یافت که همه ویژگی های فردی مزبور را داشته باشد و از تمامی تسهیلات و مساعدت های محیطی برخوردار باشد. افراد مستعد باید زمینه ها و توانایی ها و توانمندی های خود و محیط خویش را تشخیص دهند و با تجزیه و تحلیل های علمی به ارزیابی وضعیت و موقعیت به پردازند.
شومپیتر در آغاز، گزینه اصلی تغییر در رشد و توسعه اقتصادی در جوامع را وجود هر چه بیشتر و تقویت شده تخریب خلاق در سازمان ها می داند و اشاره می کند که روش نو عبارتست از تخریب خلاق نسبت به وضعیت، که خود لااقل سه ویژگی زیر را دارد:
الف) کیفیت گزینه های انسانی موجود در جامعه
ب) قابلیت های موجود در زمینه خاصی از کسب و کار
ج) تصمیمات، اقدامات و الگوی رفتار فردی
ویلکن (1992) معتقد است که کارآفرینی تسریع کننده، جرقه رشد و توسعه اقتصادی است. او چهار دسته از گزینه ها را برای ظهور کارآفرینی مهم می شمارد:
- گزینه های اقتصادی: مزیت های بازار و فراهم بودن سرمایه
- گزینه های غیراقتصادی: مقبولیت کارآفرینی (فرهنگی)، تحرکات اجتماعی، امنیت و گزینه هایی همچون طبقه اجتماعی، قدرت و کنترل
- گزینه های روانشناختی: نیاز به توفیق، انگیزه ها و مخاطره پذیری
- ترکیب گزینه های تولید: برای ایجاد تغییر در تولید کالاها و خدمات.

کارآفرینی و توسعه پایدار
وقتی از توسعه و از روند افزایش مستمر ثروت صحبت می کنیم، پویایی، خلاقیت، نوآوری و هماهنگی مجدد با اطراف، جز جدانشدنی این فرایند هستند. به تعبیری اگر گفته می شود کارآفرینان موتور محرک توسعه ملی، یا پیشتاز توسعه هستند، یعنی از این نیرو به خاطر آن استفاده شود که می تواند روند های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی نظام تحت پوشش خود را با تعاملات بیرونی هماهنگ کنند و از فرصت ها بهره برداری کرده و کسب و کار و فضای جدید خلق کنند. و این کار پیش نیازی دارد یعنی فضای پویا و متعامل با محیط مقدمه ای بر توسعه پایدار است. به چهار مولفه یا پیش نیاز باید در مباحث کارآفرینی و توسعه پایدار توجه می کنیم. پیوند توسعه پایدار و بحث کارآفرینی همان خلاقیت و نوآوری و پیشتازی در ارتقای ثروت های مادی و معنوی است. اگر این چهار مولفه را داشته باشیم پدیده کارآفرینی محیط مناسبی است برای اینکه بتواند کارآفرینان را تربیت کند و در اختیار فضای ملی قرار به دهد. اولین مولفه یا پیش نیازی که در توسعه پایدار برای این فضای کارآفرینی معرفی می کنند نظام ارزشی و اعتقدی حاکم بر جامعه است. اگر نظام ارزشی و اعتقادی جامعه رقابت پذیر، مشارکت جو، اهل تعاون و اهل حرمت به انسان باشد، طبیعی است که فضای مستعد برای کارآفرینی به وجود آمده است و پیش نیازهای اولیه ارزشی در توسعه ملی مطرح است که اگر در آنجا نهادینه شده است، بنابراین پیش نیاز اول ارزش ها و باورها است.
مولفه دوم برای ایجاد یک فضای مساعد در توسعه ملی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، در قالب قوانین، مقررات، فرهنگ ها، روش ها، تقسیم کارملی، وظیفه دولت، وظیفه بخش غیر دولتی و وظیفه بخش خصوصی مطرح می شود. به تعبیری دیگر سازمان دهی کلان به فضای ملی بر می گردد که اگر ساختارها با ارزش های جامعه تناسب یک به یک نداشته باشد در عمل فضای کارآفرینی را محدود می کند و احتمال توسعه نیروهای کارآفرین را کاهش می دهد.
مولفه سوم یکی دیگر از پیش نیازهای اساسی بحث کارآفرینی، بحث دسترسی همگان به منابع و اطلاعات است. اگر کارآفرینی را توان و تلفیق فرصت ها برای ایجاد کسب و کار جدید بدانیم بر این پایه باید کارآفرینان به توانند به گونه ای مساوی و عادلانه از مواهب ملی و اجتماعی برخوردار باشند.
و مولفه چهارم وجود خود کارآفرینان و نیروی انسانی است. کارآفرینان صبورند، خلاقند، سخت کوشند، امیدوارند، سنت شکنند، ساختار شک هستند، فرصت جو و مشارکت جویانه هستند، این نظام اجتماعی است که در حوزه تعلیم ، تربیت، آموزش و در گروه های اجتماعی چنین نیروهایی را با قواعد تشویقی و شیوه های آموزش، مستعد و تربیت کرده و به جامعه تحویل می دهد. بنابراین بحث چهارم اصولا نیروی انسانی کارآفرینی یا کارآفرینان هستند. (باقریان، 1382)
برای اینکه فضایی برای کارآفرینی داشته باشیم باید به این 4 مولفه به عنوان مولفه های اساسی و پیش نیاز اصلی توسعه پایدار یا توسعه کارآفرینی توجه ویژه داشته باشیم.

چرا تعاون و كارآ‏فريني در روستا؟
از آنجايي كه در اكثر مناطق جهان، روستاها از جمله نواحي فقير درحال‌فرسايش محسوب مي‌شوند، انديشمندان و سياست‌گذاران تمامي كشورهاي دنيا توجه خاصي را معطوف به امر توسعه روستايي و رفع مشكلات و معضلات آن‌ها نموده‌اند. امروز صاحبنظران بين‌المللي بر اين اعتقاد هستند كه بايد جداي از سياست‌ها و استراتژي‌هاي كلان توسعه و توسعه اقتصادي (كه بسيار مهم هم هستند) به طور ويژه و مشخص به امر توسعه روستاها و ريشه‌كني فقر گسترده‌اي كه بر آن‌ها حاكم است پرداخته شود.
مشكلات و معضلات روستاها در تمامي جهان ناشي از دو مساله اساسي است: يكي كمبود امكانات اجتماعي (ضعف زيرساخت) و ديگري كمبود درآمد (ضعف اقتصادي). از جمله امكانات اجتماعي مي‌توان به خدمات بهداشتي، آموزشي، بيمه و تامين اجتماعي، خطوط ارتباطي (حمل‌ونقل و مخابرات)، امنيت، آب آشاميدني، سوخت، برق و امثالهم اشاره كرد. اگرچه بسياري از دولت‌ها برنامه‌هاي گسترده‌ و پرهزينه‌اي را براي بهبود اين زيرساخت‌ها انجام داده‌اند اما مشاهدات نشانگر آن است كه اين امر خود به ‌تنهايي نتوانسته است معضلات زندگي روستايي را حل كرده و آنان را از فقر برهاند و سيل مهاجرت از روستا به شهر را كاهش دهد.
كمبود درآمد عامل مهمي است كه اگر براي آن چاره‌اي انديشيده نشود اجازه نمي‌دهد طرح‌هاي توسعه روستايي به ثمر بنشيند و روستاها توسعه يافته و از حركت به سمت شهرهاي بزرگ باز ايستند. كمبود درآمد روستاييان ناشي از چندين مساله است:
- افزايش جمعيت روستاييان (مقدار مطلق)
- بيكاري (كامل يا فصلي)
- بهره‌وري پايين افراد و منابع
- عدم ‌جذابيت براي سرمايه‌گذاري
- ضعف فضاي كسب ‌وكار
مطالعات مختلف نشان داده است كه يكي از مهمترين اهداف توسعه اقتصادي (چه در شهرها و چه در روستاها) ايجاد اشتغال و مهمترين سازوكار و ابزار آن، كارآفريني و ایجاد تعاونی است. كارآفريني باعث كاهش بيكاري و افزايش بهره‌وري افراد و منابع، و بالتبع افزايش درآمد مردم جامعه مي‌گردد. اگرچه نبايد گفت كه تعاونی تنها راهكار اشتغالزايي و افزايش درآمدهاي مردم روستايي است، اما قطعاً مي‌توان گفت بهترين و بهره ‌ورترين نوع آن است. اقتصاددانان آن را مهمترين پيشران توسعه اقتصاد روستایی، سياست‌مداران آن را يك استراتژي كليدي براي جلوگيري از اغتشاشات و ناآرامي‌ در روستاها، كشاورزان و روستاييان آن را ابزاري براي بهبود درآمد خويش و زنان آن را امكاني براي اشتغال در مجاورت محل سكونت خود كه مي‌تواند خودمختاری، استقلال و كاستن از نيازهاي اجتماعي آنان را در پي داشته باشد، مي‌دانند. در زیر به مختصری ازکاربرد های کارآفرینی درتوسعه اقتصادی و توسعه روستایی می پردازیم:
1- دستیابی روستاییان به کالاها وخدمات موردنیاز 2- رشد اقتصادی روستاها 3- کاهش پدیده ی مهاجرت به شهرها 4- ارتقای سطوح توسعه اجتماعی و رفاه در روستا 5- تشویق به ایجاد کسب وکارهای جدید 6- و در نهایت رشد و توسعه روستا و شکوفایی اقتصاد ملی

كارآفريني روستايي چيست؟
تعاريف بسيار مختلفي از كار‏آفريني وجود دارد. بعضي آن را به معناي نوآوری، بعضي معادل مخاطره پذيری، برخي به عنوان نيروي ثبات‌دهنده و متعادل‌كننده بازار و تعدادي نيز آن را مترادف با ايجاد يك كسب ‌وكار جديد (يا ايجاد يك كسب‌وكار بر مبناي يك ايده جديد) يا توسعه كسب‌وكار موجود مي‌دانند. كارآفريني روستايي اساساً تفاوتي با كارآفريني در شهر ندارد جز اينكه بايد آن را در فضاي روستا تصور نمود. پترين (1994) كارآفريني روستايي را مجموع سه گزاره ذيل تعريف مي‌نمايد:
- نيرويي كه ساير منابع را براي پاسخگويي به يك تقاضا بي‌پاسخ بازار بسيج مي‌كند
- توانايي خلق و ايجاد چيزي از هيچ
- فرآيند خلق ارزش به وسيله امتزاج مجموعه واحدي از منابع درراستاي بهره‌گيري از يك فرصت.
آنچه در مجموع مي‌توان براي تعريف مقوله كارآفريني روستايي بكار برد عبارتست از: " بكارگيري نوآورانه منابع و امكانات روستا در راستاي شكار فرصت‌هاي كسب ‌وكار " .
امروزه کارآفرینی بعنوان یک استراتژی و راهبرد درتوسعه وشکوفایی ورشد جوامع انسانی به جایگزین بی بدیلی تبدیل گشته است که ازطریق آن همه ی عوامل ومنابع وامکانات یک جامعه بصورت خود جوش و از راه قرارگرفتن دریک روند تکاملی درجهت نیل به آرمانهای بلند اجتماعی بسیج گردیده تا منشا بسیاری از آثار و پیامدهای مثبت اقتصادی- اجتماعی گردند. لذا چنانچه به فواید بیشماری که براین پدیده مترتب است توجه نموده و آن را درهمه ی ابعاد مورد توجه قرار دهیم ، سریعتر به اهداف ومختصات یک الگوی کارآمد توسعه ای دست خواهیم یافت. موضوعی که درخصوص اهمیت کارآفرینی و ارتباط مستقیم آن با اعتلای ملی یک ملت باید جدی تلقی گردد آن چیزی است که علیرغم همه ی اهمیت آن درجامعه ی ما مورد غفلت واقع گشته و توجه درخوری به آن نشده است وآن چیزی جز اهمیت دادن به نقش" کارآفرینی روستایی و کارآفرینان" ساکن درمحیط های روستایی نمی باشد. اگر ما روستا را محورهای استراتژیک کشاورزی و تولیدات و فرآورده های غذایی جامعه ای بدانیم که نیازهای آن رو به تزاید گذاشته است به نقش بی نظیر آن درپیشرفت و رشد وشکوفایی پی خواهیم برد و درک خواهیم کرد که نادیده گرفتن سهم روستا و روستانشینان، هزینه ها و تبعات ناگواری را درپی خواهد داشت و آن چیزی که امروزه تحت عنوان معضلات اجتماعی-اقتصادی برگرده جامعه سنگینی نموده وباعث بی نظمی های اجتماعی دراشکال مختلف بویژه ناامنی ها، ناهنجارهای رفتاری واجتماعی، نیزبروز پدیده های همچون رشد بی رویه مهاجرت، افزایش میزان حاشیه نشینی دراطراف کلان شهرها و بسیاری مشکلات دیگرمی باشد. برخی از مهمترین مشکلات و چالش های فرآروی مبحث کارآفرینی روستایی در کشورهای درحال توسعه به شرح زیر است:
1- عدم دسترسی به سرمایه وامکانات 2- مشکل درعرضه کالاها وخدمات 3- تاکید بریک صنعت یا کسب و کارخاص 4- وجود پدیده حاشیه نشینی وتمایل شدید به مهاجرت 5- گسترش روزافزون تغییرکاربری اراضی زراعی 6- امکان ریسک کمتر در روستاها 7- کمبود سازمانهای حمایت کننده.
در این میان برای رسیدن به توسعه روستایی و بالتبع کارآفرینی روستایی به یکسری زیر ساخت ها نیاز است؛ پیش نیازهای توسعه کارآفرینی روستایی شامل موارد ذیل است:
1- توسعه فرهنگ کارآفرینی
2- آموزش کارآفرینی
3- توسعه ی زیرساخت های کارآفرینی
4- حفظ و توسعه ی کسب وکارهای موجود ازطریق سیاستهای حمایتی وحمایت از ایجاد کسب وکارهای جدید در مناطق روستایی.

ضرورت توانمند سازی روستاییان
تواناسازی روستاییان از آن جهت برای جامعه ضرورت دارد که سوال کنیم که، یک روستایی چگونه می تواند بدون توانمندی به عنوان یک کارآفرین نیاز جامعه در حال توسعه خود را مرتفع نماید؟ روستاییان در گذشته به عنوان افرادی که توانمندی ندارند و صرفا برای یک سری وظایف مشخص، ثابت و سنتی مناسب هستند، تلقی می شدند. اما در حال حاضر روستاییان در کشور ما به عنوان تشکیل دهنده حداقل یک سوم از جمعیت جامعه، داشتن بالاترین سهم در تولید ناخالص ملی بدون لحاظ کردن سهم نفت و تولید کننده بخش اعظم مواد غذایی مورد نیاز جامعه، دیگر به نظر چندان مهجور و مظلوم به چشم نمی آیند. بدیهی است که برای رشد و توسعه کشور باید موانع توانمند سازی مردم روستایی "به عنوان محور اصلی توسعه کشور" از سر راه بر داشته شود.

عوامل تسهیل کننده توانمند سازی روستاییان
چندین عامل برای تسهیل تواناسازی روستاییان برشمرده شده است که برخی از آنها عبارتند از: 1- ارزیابی مثبت از خود 2- تمایل وی برای توانمند شدن3 - آگاهی از توانایی های بالقوه خود 4- کسب اعتماد به نفس 5- کسب انگیزه و علاقه و اشتیاق و 6- شناخت احساسات و عواطف شخص و کسب قدرت کنترل و هدایت آنها.
نقش انگیزه در تواناسازی: انجام هر عملی در زندگی به منظور رفع یک خواست یا نیاز بوده است. این نیاز ها می توانند ابتدایی (غذا) یا پیچیده (کسب احترام) باشند. با این حال، هر نیاز و خواست، تمایلی را در افراد جهت رفع آن نیاز ایجاد می کند و این تمایل فرد را به یک سری فعالیت ها در جهت رسیدن به این تمایلات و آرزوها وادار می کند که در نهایت به رفع آن نیاز می انجامد. این تمایل یا پافشاری در عمل برای رسیدن به خواست و هدف، انگیزه نامیده می شود (نجفی، 1378). اهمیت انگیزه آنجا نمایان می شود که بدانیم روستاییان کارآفرین علی رغم محدودیت های موجود توانسته اند از سد موانع عبور کرده و مسیر کارآفرینی خویش را هموار سازند.

نتایج مطالعه
كارآفريني به عنوان موتور محرك توسعه اقتصادي در عصر اطلاعات، نقشي محوري در فعاليت‌هاي فردي و سازماني ايفا مي‌كند و از آنجا كه در كشورهاي جهان سوم، دولت و سازمان‌هاي دولتي در تمام عرصه‌هاي اقتصادي، ‌اجتماعي و فرهنگي روستایی و شهری حضوري گسترده و فراگير دارند، تبديل قسمتی از این سازمان های و موسسات روستایی به تعاونی ها و سازمان‌هاي كارآفرينانه، از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. با توجه به نتايج حاصله از اين پژوهش، مي‌توان بیان کرد كه سازمان‌هاي اجتماعي و فرهنگي دولتي در اکثر کشورهای در حال توسعه نتوانسته‌اند در رهگذر ایجاد تعاونی های موفق و انقلاب كارآفرينانه، از مزاياي كارآفريني در تعاونی های خود بخوبي بهره‌گيري نمايند، و كارآفريني سازماني در آن‌ها در حد نامطلوبي است. از طرف ديگر، اين مطالعه نشان مي‌دهد كه متغيرهاي مختلفي در قالب عوامل ساختاري، رفتاري و محيطي مرتبط با سازمان‌هاي اجتماعي و فرهنگي دولتي بر تعاون روستایی و توسعه كارآفريني روستایی، با درجه اولويت و اهميت متفاوت تأثير گذارند.
نتایج به دست آمده حاکی از آن است که در مسیر حصول کارآفرینی روستایی و در نهایت توسعه ملی لازم است تا به موارد زیرتوجه لازم مبذول گردد:
1- اتخاذ سیاست هایی برای تقویت ظرفیت کارآفرینی یک جامعه (از قبیل مهارت ها و انگیزه ها برای استفاده از فرصت ها) تاثیر بسزایی در سطح فعالیت های کارآفرینی خواهد داشت.
2- سیاست ها باید مشوق ورود جوانان زیر 25 سال و مردان بالای 44 سال به فرایند کارآفرینی باشند تا در دراز مدت اثرات آن را دریافت کرد.
3- هر دولتی که متعهد به پیشرفت اقتصادی است باید پشتیبانی های لازم را برای همه جنبه های سیستم اقتصادی که هادی و حمایت گر افزایش سطوح فعالیت های کارآفرینی می باشند به عمل آورد. این امر شامل حداقل کردن مالیات ها، دسترسی به نیروی کار، کاهش هزینه های نیروی انسانی غیر حقوق بگیر، کاهش مقرارت و تسهیل در انجام کسب و کار توسط دولت است.
4- سیاست ها باید در مسیر توسعه سرمایه گذاری در صنایع و محرک انگیزه های افراد برای سرمایه گذاری بهینه در مراحل ابتدایی سرمایه گذاری و کارآفرینی باشد.

پیشنهادات
1- تغییرنگرش حاکم دراذهان مدیران و مردم نسبت به روستا ازطریق: فرهنگ سازی بوسیله رسانه های جمعی وعمومی، برجسته سازی و توجه ویژه به مناطق روستایی درنظام آموزشی، ابراز توجه ویژه به روستاها توسط مدیران ارشد(مثل اقامت آنان درروستاها) .
2- جذاب سازی فضای روستایی کشور از طریق: توسعه هدفمند فضاهای فرهنگی و آموزشی روستاها، ایجاد مراکز تفریحی، اقامتی، سیاحتی در روستا.
3- تکمیل و تکامل جامعه اطلاعاتی روستایی کشورمانند ایجاد ارتباطات مخابراتی، ارتقای سواد اطلاعاتی آنان و نزدیک سازی فرهنگ شفاهی روستائیان با فرهنگ مکتوب و دیجیتال.
4- تشکیل تعاونی های روستایی و مراکز تحصیلی وآموزشی (بخصوص آموزش های فنی ،حرفه ای و کاربردی)، در جهت ارتقای سطح سواد روستاییان وآموزش آنان دربکارگیری روش ها وفناوری های نوین.
5- نوسازی مناطق آسیب دیده ی روستایی وتوسعه اشتغال زایی در روستاهای کشور از طریق حاکم سازی فضای تعاون و کارآفرینی وایجاد پارک های کارآفرینی درمراکز ومناطق مستعد وهمچنین حمایت از فارغ التحصیلان روستایی برای راه اندازی کسب و کار در روستا.
6- شکوفاسازی اقتصاد روستایی و تاسیس روستاهای نوین که ازجهات موقعیت وامکانات هم پای شهرها باشند، توسعه صنایع دستی و روز آمد سازی آنها، جذب سرمایه گذاران خارجی وبخش خصوصی به سمت روستاها و فرهنگ سازی برای تغییر الگوهای مصرف وتولید در روستا.
7- توسعه صنایع کوچک و زود بازده و همچنین صنایع تبدیلی درمناطق مستعد روستایی.
8- حرکت از سمت کشاورزی معیشتی به کشاورزی صنعتی و اقتصادی نمودن کالاهای کشاورزی و روستایی.
9- حمایت موثرازتشکیل وتوسعه تعاونی ها وایجاد وگسترش مجتمع های تعاونی روستایی.



منابع و مأخذ:

1- زاهدی، شمس السادات(1379)؛ تجزیه و تحلیل و طراحی سیستمها، مبانی سیستمهای اطلاعاتی مدیریت، دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ سوم، تهران.
2- احمد پور داریانی، محمود. (1379)؛ کارآفرینی، تعاریف، نظریات، الگوها، انتشارات پردیس، تهران.
3- مردیث، فری و دیگران. (1371)؛ کارآفرینی، انتشارات دفتر بین المللی کار، مترجم: محمد صادق بنی ئیان، موسسه کار و تامین اجتماعی، تهران.
4- معاونت تحقيقات، آموزش و ترويج وزارت تعاون (1378)؛ مشاركت مردمي در سازمان هاي مردمي، معني دار ساختن عضويت در تعاوني ها. ناشر، معاونت تحقيقات، آموزش و ترويج، دفتر تحقيقات و پژوهش. تهران.
5- معاونت تحقيقات، آموزش و ترويج وزارت تعاون (1377)؛ گزارش كار سي و يكمين كنگره اتحاديه بين المللي تعاون منچستر (1995)، در زمينه اصول تعاوني براي قرن بيست و يكم و تعاوني ها و توسعه پايدار. ناشر معاونت تحقيقات، آموزش و ترويج دفتر تحقيقات. تهران.
6- پاساكوئه واتكينز ويليام (1372)؛ اصول تعاون، ناشر وزارت تعاون معاونت آموزش و تحقيقات. تهران.
7- وزارت تعاون (1376)؛ سومين كنفرانس وزيران تعاون در منطقه آسيا- اقيانوسيه، استراتژي هاي همكاري دولت براي توسعه تعاوني ها، كلمبو 5-9 تير 1373، ناظر معاونت تحقيقات، آموزش وترويج، دفتر تحقيقات، دفتر تحقيقات. تهران.
8- كلايدر، آلاسداير (1376)؛ اقتصاد سياسي همكاري و مشاركت، بخش سوم اقتصاد. مترجم علي معنوي و ناشر وزارت تعاون. تهران.
9- حيدري، محمد حسين (1379)؛ طرح تحقيقاتي بررسي نتايج عملكرد تبصره هاي 3 و 4 و 50 قانون بودجه سالهاي 77-1371 در تعاوني هاي استان كرمانشاه. طرح تحقيقاتي ارائه شده به معاونت تحقيقات، آموزش و ترويج وزارت تعاون. اداره كل تعاون استان كرمانشاه.
10- سيد مطهري، سيد مهدي (1374)؛ ارزيابي طرح هاي توليدي- فني، اقتصادي، مالي (كاربردي). ناشر مؤسسه مطالعات و پژوهش هاي بازرگاني. تهران.
11- طالب، مهدي (1376)؛ اصول و انديشه هاي تعاوني, انتشارات دانشگاه تهران نشريه شماره 2367.
12- سالكي، حسين (1371)؛ اصول تعاوني حال و آينده، وزارت كار و امور اجتماعي، موسسه كار و تامين اجتماعي، تهران.
13- Adams, Lewis M., “Webster’ s New Dictionary”, books inc., publishers, new york, 1968.
14- Leibenstein, H. , Entrepreneurship and Development, “ American Economic Review”, 1968
15- Palmer, M. “the Application of Psychological Testing to Entrepreneuial Potential,” in Ahmadpour.
16- Hirsch, Robert D. and Michael P.Peters, “Entrepreneurship, Staring. Developing, and Managing a new Enterprise”, IRWIN, boston, 1992
17- Zimmerer, Thomas W. And Norman M. Scarborough, “Entrepreneurship And New Ventures Formation”, Prentic, Hall, New Jersey. 1996
18- Drucker, Peter, “Innovation and Entrepreneurship”, Harper Collins Publisher, New York. 1985
19- Davis T. And F. Luthans,” A Social Learning Approach to Organizational Behavior “in Stres and Porter, “Motivation and Work Behavior” , McGraw Hill, New york. 1083
20- “Department of Employment , Workplace Relation and Small Business,” The Planning and Development of Small Business Incubators’, Feb 2000.