بسم الله الرحمن الرحيم

------------------------------------------------------------------------------
سازمان همكاري شانگهاي
S.C.O
Shanghai Cooperation Organization
------------------------------------------------------------------------------
فهرست

1. مقدمه
2. معرفي
3. كشورهاي عضو سازمان
4. پيشينه
5. فعاليت ها
6. توسعه ي سازمان
7. مشكلات و مناقضات سازمان
8. ايران و SCO
9. توازن قدرت در جهان چند قطبي
10. منابع

------------------------------------------------------------------------------
1. مقدمه
سازمان همکاری‌ شانگهای از دل رقابت قدرت‌های بزرگ برسر منطقه ژئوپلیتیک آسیای میانه ظهور کرد. سازمان همکاری شانگهای با نام (شانگهای ۵) در سال ۱۹۹۶ تأسیس شد که هدف آن غیرنظامی کردن مرز بین چین و شوروی بود در اجلاس شانگهای بسال ۱۹۹۶ یک پیمان امنیتی میان کشورهای روسیه، چین، تاجیکستان، قزاقستان و قیرقیزستان منعقد شد. در سال ۲۰۰۱ این سازمان ازبکستان را به عنوان عضو جدید پذیرفت. مغولستان در سال ۲۰۰۴ عضو ناظر شد و ایران، پاکستان، و هند سال بعد به عنوان عضو ناظر اعلام شدند. نقش این سازمان ازآن زمان در منطقه افزایش یافته است. این سازمان بر خلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان ورشو سابق هنوز یک معاهده دفاعی چندجانبه به شمار نمی رود.
------------------------------------------------------------------------------
2. معرفي
سازمان همکاری شانگهای سازمانی میان دولتی است که برای همکاری های چندجانبه امنیتی تشکیل شده است. این سازمان در سال ۲۰۰۱ توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان بنیان گذاشته شد. سازمان همکاری شانگهای در حقیقت ترکیب جدید سازمان «شانگهای ۵» است که در سال ۱۹۹۶ تأسیس شده بود، ولی نام آن پس از عضویت ازبکستان به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر داده شد.
علاوه بر اعضای اصلی، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و یك سال بعد ایران، پاكستان و هند به عنوان عضو ناظر به سازمان ملحق شدند. نقش این سازمان از زمان تاسیس آن تاكنون در منطقه افزایش یافته است. این سازمان، بر خلاف سازمان پیمان آتلانتیك شمالی (ناتو) و پیمان ورشو سابق، هنوز یك معاهده دفاعی چندجانبه به شمار نمی‌رود. عضوهای اصلی عبارت‌اند از روسیه، جمهوری خلق چین، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیكستان و ازبكستان. همچنین ایران، هند، پاكستان و مغولستان عضوهای ناظر به شمار می‌روند. سازمان همكاری‌ شانگهای از دل رقابت قدرت‌های بزرگ برسر منطقه ژئوپلیتیك آسیای میانه ظهور كرد. هدف اولیه تاسیس این سازمان، غیرنظامی كردن مرز بین چین و شوروی بود.
------------------------------------------------------------------------------
3. كشورهاي عضو سازمان

*عضوهای اصلی:
روسیه
جمهوری خلق چین
قزاقستان
قرقیزستان
تاجیکستان
ازبکستان

*عضوهای ناظر:
ايران
هند
پاكستان
مغولستان
------------------------------------------------------------------------------
4. پيشينه
در همه ی قاره ها مقاومت در برابر خواست ایالات متحده ی امریکا برای فرمانروایی بر جهان، و کوشش برای ایجاد نظم جهانی چند قطبی برای کشورهای برابر حقوق ، در حال رشد است.
روسیه و چین عملا نقش فعال و ویژه ای در این زمینه بازی می کنند. به هنگام دیدار رهبران این دو کشور با یکدیگر و یا در دیدارهای رسمی آنان از کشورهای آسیایی، افریقایی و امریکای لاتین، خواست برقراری نظم جهانی چندقطبی، در هیچ بیانیه ی رسمی ناگفته نمی ماند. در مبارزه برای ایجاد چنین جهانی، سازمان همکاری های شانگهای اهمیت بسیار ویژه ای می یابد.
گروه «شانگهای ۵» در ۲۶ آوریل سال ۱۹۸۶ با امضای توافقنامه ای به منظور «تعمیق اعتماد نظامی در مناظق مرزی» توسط رهبران وقت کشورهای قزاقستان، جمهوری خلق چین، قرقیزستان، روسیه و تاجیکستان به وجود آمد. این کشورها مجدداً در تاریخ در ۲۴ آوریل سال ۱۹۹۷ توافقنامه ای به منظور «کاهش نیروهای نظامی در مناطق مرزی» در مسکو به امضا رساندند. نشست های کشورهای عضو شانگهای ۵ در سال ۱۹۹۸ در شهر آلماتی (قزاقستان)، در سال ۱۹۹۹ در بیشکک (قرقیزستان)، و در سال ۲۰۰۰ در شهر دوشنبه (تاجیکستان) برگزار شد. نشست این گروه در سال ۲۰۰۱ در شهر شانگهای در چین برگزار شد. در این نشست نخست کشور ازبکستان به عنوان عضو جدید پذیرفته شد که عملا نام گروه را به «شانگهای ۶» تغییر داد. سپس در ۱۵ ژوئن سال ۲۰۰۱، سران کشورهای عضو در نشستی ضمن قدردانی از عملکرد گروه شانگهای ۵، تأسیس «سازمان همکاری شانگهای» را به هدف افزایش سطح همکاری ها اعلام کردند. سران کشورهای عضو در ژوئن ۲۰۰۲ در سن پترزبورگ روسیه گرد آمدند تا جزئیات اساسنامه سازمان را - شامل اهداف، ساختار و راهکارها - به بحث و بررسی بگذارند. پس از این توافقنامه موجودیت سازمان عملاً از نظر حقوق بین المللی رسمیت پیدا کرد.
------------------------------------------------------------------------------
5. فعاليت ها
5.1. همكاري در مسايل امنيتي
مسایل امنیتی در آسیای میانه به ویژه تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گری عموماً دغدغه اصلی این سازمان محسوب می شود. «ساختار منطقه ای ضدتروریسم» سازمان همکاری شانگهای در نشست ژوئن ۲۰۰۴ در شهر تاشکند در ازبکستان تهیه و تصویب شد. این سازمان در سال ۲۰۰۶ اعلام کرد که بر اساس مفاد توافقنامه منطقه ای، با قاچاق مواد مخدر در مرزهای کشورهای عضو مبارزه خواهد کرد. گریگوری لُگنینف در آوریل ۲۰۰۶ اعلام کرد که پیمان همکاری شانگهای قصد ندارد به سازمانی نظامی (مشابه پیمان ناتو یا پیمان ورشوی سابق) تبدیل شود. اما وی اذعان کرد که برای مقابله با تهدیدهای روزافزون تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گری ممکن است نیاز به استفاده از نیروهای ارتش کشورهای عضو بوجود آید. در همین راستا کشورهای عضو چندین مانور مشترک نظامی به اجرا گذاشته اند. اولین مانور نظامی در سال ۲۰۰۳ طی دو فاز در قزاقستان و چین به اجرا درآمد ، در ماه اوت سال ۲۰۰۵ مانور نظامی بزرگی با شرکت چین و روسیه با نام «ماموریت صلح ۲۰۰۵» به اجرا درآمد. این اولین مانور نظامی مشترک روسیه و چین محسوب می شود. در پی موفقیت این مانور، مقامات روسی اظهار علاقه کرده اند که کشور هند در مانورهای مشترک بعدی حضور داشته باشد و سازمان همکاری شانگهای نقش نظامی نیز در صحنه بین المللی ایفا کند. در پی توافق وزیران دفاع کشورهای عضو پیمان در آوریل ۲۰۰۶، جدیدترین مانور نظامی کشورهای عضو در سال ۲۰۰۷ با شرکت ۴۰۰۰ سرباز ارتش چین در منطقه چلیابینسک روسیه در اطراف رشته کوههای اورال و مرز جغرافیایی آسیا و اروپا برگزار شد.

5.2. همكاري هاي اقتصادي
5.2.1. افزايش سطح بازرگاني
چهارچوب توافقنامه همکاری اقتصادی کشورهای عضو پیمان نخستین بار در نشست مورخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۳ تهیه و به امضا رسید. در این نشست رئیس دولت چین پیشنهاد کرد که برنامه بلندمدتی برای تشکیل منطقه آزاد تجاری در سازمان تهیه شود. این پیشنهاد ضمناً چندین راهکار کوتاه مدت برای افزایش سطح بازرگانی در میان کشورهای عضو ارائه داد. یکسال پس از این پیشنهاد، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۴، سندی شامل یکصد برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان کشورهای عضو به امضا رسید. در نشست مسکو مورخ ۲۵ اکتبر ۲۰۰۵، دبیر کل سازمان اعلام کرد که پروژه های مشترک سازمان در زمینه انرژی دارای اولویت بالا هستند.
این پروژه ها شامل کشف، استخراج و بهره برداری از حوزه های نفت و گاز، و استفاده مشترک اعضا از منابع آب شیرین می باشند.

5.2.2 همكاري هاي بانكي
دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود. هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه های مشترک سازمان عنوان شده است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد.
"ولادیمیر دمیتریف" رئیس بانک توسعه و عضو هیئت مدیره اتحاد بانکی سازمان همکاری های شانگهای روز جمعه ضمن سخنرانی در نشست شورای نخست وزیران کشورهای عضو در این سازمان اطلاع داد که توافقنامه همکاری بین اتحاد بانکی سازمان همکاری های شانگهای و بانک توسعه اوراسیا آماده است و باید در آینده ای نزدیک به امضا برسد. به گفته وی این توافقنامه، همکاری های دو ساختار در محدوده کشورهای عضو سازمان همکاری های شانگهای را رسمی می سازد.
دمیتریف خاطر نشان كرد که فعالیت های اتحاد بانکی سازمان همکاری های شانگهای در سال های اخیر متمرکز بر پروژه های مشخص همکاری های بین بانکی و تحکیم همگرایی با ارگان های زیر مجموعه سازمان همکاری های شانگهای است. وی افزود که فعلاً پروژه های بانکی در چارچوب سازمان همکاری های شانگهای در سطح دوجانبه اجرا می شوند.
طی سال 2007 بیش از 10 توافقنامه بین ساختارهای مختلف بانکی کشورهای عضو در سازمان همکاری های شانگهای امضا شدند.
5.2.3. باشگاه مشترك انرژي
متعاقب آن، کنفرانس بین المللی «سازمان همکاری شانگهای: دستاوردها و دیدگاهها» در شهر آلماتی پایتخت قزاقستان برگزار شد. در این کنفرانس، نماینده وزارت خارجه روسیه اعلام کرد که روسیه فکر بنیان گزاردن تشکیلاتی بین المللی با نام «باشگاه انرژی» را در سر می پروراند. دولت روسیه مجدداً در نشست سازمان در نوامبر ۲۰۰۷ در مسکو بر عزم خود برای تشکیل این باشگاه انرژی تاکید نهاد.

5.3. همكاري هاي فرهنگي
همکاریهای فرهنگی بخشی از چارچوب فعالیت سازمان همکاری شانگهای است. وزیران فرهنگ کشورهای عضو سازمان برای نخستین بار در ۱۲ آوریل ۲۰۰۲ سند همکاری مشترک فرهنگی را در نشست پکن امضا کردند. برای سرعت بخشیدن به همکاریهای مشترک فرهنگی، اعضای سازمان در سال ۲۰۰۵ فستیوال و نمایشگاه مشترکی در شهر آستانه در کشور قزاقستان برگزار کردند.
------------------------------------------------------------------------------
6. توسعه ي سازمان
سازمان همکاری شانگهای در سال های اخیر توجه بسیاری از سازمان های بین المللی و کشور ها را بخود جلب نموده، خواستار برقراری روابط با سازمان مذکور می باشند. به همین منظور بخاطر دیالوگ، تبادل تجارب و همکاری در تمام ساحات آماده استقرار روابط با کشورها و سازمان های بین المللی است.
توسعه سازمان شانگهای بسیار محتاطانه به پیش میرود، پاکستان اعلان کرد که آرزو دارد عضو مکمل سازمان شانگهای شود، در مقابل رقیب وی در آسیای جنوبی هند در این مورد به فکر بیشتر ضرورت دارد که آیا عضو مکمل سازمان مذکور شود ویا نه. چین اعلان کرد که سازمان همکاری شانگهای آماده توسعه بیشتر نیست و هیچگاهی به یک بلاک نظامی تبدیل نخواهد شد. تمامی این مسایل در دیدار رهبران حکومت های کشور های عضو در مسکو مورد بحث قرار گرفتند که هند، پاکستان، ایران و مغولستان نیز به حیث ناظر در آن اشتراک داشتند. پاکستان از سال 2003 خواهش عضویت مکمل در سازمان مذکور را دارد و در دیدار خود در مسکو شوکت عزیز صدراعظم پاکستان یک بار دیگر آماده گی خویش را برای عضویت اظهار نمود و گفت، "ما در مرحله اول دخول به سازمان شانگهای قرار داریم، اما این واضح و آشکار است که در آینده کوشش خواهیم نمود تا عضویت مکمل سازمان مذکور را بدست بیاوریم". اما در مقابل وزیر خارجه هند نتوارسنگ نسبت به رقیب خویش محتاط تر بود او گفت، "ما فکر می کنیم، و امکان دارد که زمانی ما نیز عضویت مکمل سازمان را حاصل کنیم".
برعلاوه تمام این اظهار نظرها، اگر فرض کنیم که، سازمان همکاری شانگهای کشور های ناظر را به حیث عضو دایمی سازمان قبول کنند، سازمان مذکور از نگاه جمعيت و مساحت، بیانگر دلچسپی های ساکنین نصف جهان خواهد بود که از نگاه سیاسی، اقتصادی و امنیتی نقش قابل ملاحظه ای را در منطقه و جهان بازی خواهد کرد اهمیت آن برای افغانستان که در همسایگی با آن قرار دارد بسیار مهم خواهد بود. با درنظرداشت حضور قوت های ناتو و ائتلاف بین المللی ضد تروریسم در رأس ایالات متحده امریکا، افغانستان خواهان گسترش روابط با همه کشورها و سازمان های بین المللی در منطقه است.
------------------------------------------------------------------------------
7. مشكلات و مناقضات سازمان
این امر که سازمان همکاری های شانگهای بتواند از فرمانروایی امپریالیسم امریکا بر جهان جلوگیری نماید و وزن آن تا چه اندازه می تواند وزنه ای در برابر خواست امپریالسیم برای این فرمانروایی باشد، بستگی فراوان به آن دارد که این سازمان چگونه موفق به حل مشکلات خود و کشورهای عضو خود گردد.
یکی از مشکلات اصلی این سازمان وجود تفاوت شگرف در سطح رشد کشورهای عضو آن می باشد. این مسئله می تواند موجب ایجاد تنش و همچنین زمینه ی نفاق افکنی و خرابکاری ایالات متحده ی امریکا و دیگر کشورهای امپریالیستی در این سازمان گردد. لیکن به دلیل وجود محرک های اقتصادی چین به عنوان موتور رشد و ذخایر غنی انرژی و مواد طبیعی در روسیه و کشورهای آسیای مرکزی، شرایط مناسب میان و دراز مدت برای رشد اقتصادی موفقیت آمیز همه ی کشورهای عضو و بدین ترتیب برای افزایش اهمیت اقتصادی و سیاسی این سازمان فراهم می باشد.
برخی کشورهای عضو سازمان همکاری های شانگهای همچون گذشته بسیار دشوار است که به اختلافات قومی موجود و مشاجرات مرزی خود پایان دهند. همان گونه که گفته شد این اختلافات میان روسیه و چین در واقع از میان برداشته شده است. روند حرکت برای تنظیم مسائل مرزی میان چین و هندوستان مثبت به نظر می آید، لیکن اختلاف میان هندوستان و پاکستان بر سر منطقه ی کشمیر همچنان حل نشده باقی مانده است و در رفع مشکلات باقی مانده در میان کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق در آسیای مرکزی، متاسفانه گام چندانی برداشته نمی شود. گرچه از یک سو همه ی این مشکلات مانع از تاثیرگذاری موفقیت آمیز سازمان همکاری های شانگهای می گردد، از سوی دیگر اما همکاری در این سازمان، چارچوبی مناسب را برای حل این مشکلات فراهم می آورد.
یک مشکل دیگر نیز ناهمگونی سیستم های سیاسی کشورهای عضو این سازمان می باشد. طیف کشورهای عضو این سازمان، اعم از اعضای کنونی و آینده آن، از چین به رهبری حزب کمونیستی با سمتگیری سوسیالیستی، هندوستان با دموکراسی نسبتا پیشرفته ی بورژوایی، روسیه ی پوتین با ”دموکراسی هدایت شده“ ی وی و کشورهای دیکتاتوری در آسیای مرکزی تا حكومت ایران می رسد.
مشکلات بسیاری فراروی سازمان همکاری های شانگهای قرار دارد که اگر این سازمان خواهان شکوفایی کامل همه ی امکانات نهفته در خود باشد و بخواهد به وزنه ای واقعی در برابر ادعای فروانروایی امپریالیسم امریکا در جهان تبدیل گردد، ناگزیر از حل آن ها می باشد.
------------------------------------------------------------------------------
8. ايران و SCO
8.1. جايگاه ايران در سازمان
جمهوري اسلامي ايران که در سال 1384 به عضويت ناظر سازمان شانگهاي درآمد تاکنون 2 بار بعنوان عضو ناظر در اجلاسهاي سازمان در ماههاي جولاي و اکتبر سال گذشته در قزاقستان و روسيه شرکت نمود و اينبار در اجلاس سران بعنوان عضو ناظر حضور يافت .
ايران که علاقمند به پيوستن به اعضاي اصلي سازمان شانگهاي است ، زمينه هاي خوبي براي همکاري با شانگهاي دارد و عضويت در آن با سياست اصولي ايران در افزايش همکاري با همسايگان و سازمانهاي اقتصادي منطقه اي و بين المللي همخواني دارد و از سويي ديگر نيز از نظر سياستهاي کلي منطقه اي و بين المللي نوعي نزديکي و اشتراک مواضع بين ايران و اين سازمان ديده مي شود . و گويا بهمين خاطر است که جمهوري اسلامي ايران تقويت همگرايي کشورهاي عضو و استفاده از پيمانهاي منطقه اي براي تامين منافع کشورها به ويژه کشورهاي کوچکتر را از جمله انتظارات کشورمان از اجلاس شانگهاي عنوان کرد .
بي شک پذيرش عضويت ايران در تحقق اهداف استراتژيک اين پيمان بزرگ منطقه اي موثر و سازنده خواهد بود بعلاوه آنکه عضويت ايران بواسطه نقش آفريني آن در چند عرصه مهم براي سازمان مفيد خواهد بود:
1_ نقش ثبات دهنده و نفوذ سياسي و فرهنگي موثر ايران در کشورهاي منطقه
2_ نقش موثر اقتصادي ايران در عرصه حمل و نقل ، ارتباطات و انرژي
3_ نقش فعال ايران در مقابله ومبارزه با قاچاق مواد مخدر
4_ موقعيت ژئوپليتيکي ايران و قرار داشتن در شاهراه ارتباطي کشورهاي اروپايي _ آسيايي

8.2. عضويت دائم ايران
دبيركل سازمان همكاري هاي شانگهاي اعلام كرد كه درخواست ايران براي عضويت در اين سازمان در دست بررسي است. اوقاليوف افزود: درخواست رسمي ايران طبق مقررات نظامنامه سازمان همكاري هاي شانگهاي قبول شده است. در مرحله بعدي شوراي وزراي امور خارجه اين سازمان بايد نامه پيشنهادي اين نهاد را به روساي كشورهاي عضو ارائه كنند.
دبيركل سازمان همكاري هاي شانگهاي گفت: عضويت ايران در مناسبات اين سازمان با سازمان هاي بين المللي و منطقه اي تاثير منفي نخواهد داشت.
ابراز تمايل ايران براي عضويت در سازمان همکاري شانگهاي با استقبال مقامات چيني نيز مواجه شده است.
اين سازمان با عضويت چين، قزاقستان، قرقيزستان، روسيه، تاجيکستان و ازبکستان از سال 2001 ميلادي به راه افتاده است و ايران از جمله اعضاي ناظر آن است.
سخنگوي وزارت خارجه چين گفته که پکن از تمايل ايران براي پيوستن به سازمان همکاري شانگهاي خشنود است اما اين مساله بايد از سوي کشورهاي عضو مورد بررسي قرار گيرد.
راديو مسکو افزود: مساله تدوين قاعده وموازين پذيرش اعضاي تازه در سازمان همکاري شانگهاي در آينده نزديک در مقابل رهبران کشورهاي عضو اين سازمان قرار دارد اين مطلب را لئونيد مايسي نماينده ويژه رييس جمهوري روسيه در امور سازمان همکاري شانگهاي طي مصاحبه با راديوي صداي روسيه اعلام کرد.
اين ديپلمات روسي همچنين اعلام كرد که درخواست ايران درباره ورود به سازمان همکاري شانگهاي از نقطه نظر منافع کشورهاي عضو اين سازمان مورد بررسي قرار خواهد گرفت.
البته با پیوستن ایران به سازمان همکاری های اقتصادی شانگهای قزاقستان بیم دارد که این سازمان از اهداف اقتصادی خود دست بردارد و اهداف سیاسی و نظامی را دنبال کند.
پس از درخواست تهران براي عضويت دايم در سازمان شانگهاي، راديوهاي بيگانه کوشيدند با مرتبط كردن اين درخواست با مشکلات بين المللي ايران در مساله هسته اي، اين مقوله را برخاسته از تلاش جمهوري اسلامي براي خروج از انزوا نشان دهند.
برخي کارشناسان رسانه اي راديوهاي بيگانه در اين راستا پذيرش درخواست مزبور را مشروط به حل و فصل بحران هسته اي ايران و غرب ارزيابي کرده اند.
اين درحالي است که ابراز تمايل چين به عضويت دايم ايران در سازمان شانگهاي و نيز اظهارنظرهاي مثبت برخي ديپلمات هاي روسي در اين زمينه نادرستي چنين تحليل هايي را نشان داده است.

8.3. هدف ايران از پيوستن به سازمان
ایران در سالهای پس از انقلاب اسلامی موضوع منطقه گرایی را بشدت دنبال نموده است. ایران عضوی از مجموعه کشورهای خاورمیانه است و در عین حال بخشی از زیر مجموعه آسیای جنوب غربی و در عین حال عضوی از گروه کشورهای خلیج فارس و دریای خزر و در عین حال در بخش آسیای مرکزی بزرگ که تعریف جدیدی از همان منطقه خراسان بزرگ تاریخی است جای می گیرد. در سالهای انتهایی قرن بیستم ايران نگاه ژرفتری به کشورهای ماوراء همسایگان جدید انداخت و عمق استراتژیک خود را در همکاری با کشورهای آسیایی یافت. همچنین در سالهای اول قرن بیست و یکم به تدریج بازار تقاضای انرژی بصورت کلی و سوخت های فسیلی بصورت خاص از اروپا و آمریکا به شرق متمایل گردید و با توجه به نیاز فزاینده به نفت و گاز در کشورهای چین، ژاپن و هند، ایران تعادل عرضه و تقاضا را در تعامل بیشتر با کشورهای آسیایی دید.
اختلافات ایران با غرب از جمله مشغولیات همیشگی سیاست خارجی ایران در سالهای پس از انقلاب اسلامی است. اصولا اندازه کشور، فرهنگ و مذهب، سنت های تاریخی و ظرفیت های بالقوه ایران، سیاست خارجی ایران را به نوعی مشخص و منحصر بفرد می سازد که پس از انقلاب سیاست های استقلال گرایانه اش باعث تشدید اختلافات این کشور با کشورهای غربی گردید. اما در طول دهه های 80 و 90 میلادی این اختلافات با تدبیر دوطرف علی الخصوص نگاه واقع گرایانه برخی از کشورهای اروپایی مدیریت شده و در سطوح سیاسی و اقتصادی باقی می ماند. اما از 2003 با اصرار آمریکا روابط ایران با کشورهای غربی به حالت بحرانی رسیده و از رقابت های سیاسی و اقتصادی به منازعات امنیتی و نظامی رسیده است.
در چنین حالتی گرایش به به کشورهای آسیایی می تواند به ایران این مجال را بدهد که اولا برنامه ریزی برای استفاده از ظرفیت همکاری با کشورهای شرقی و شمالی خود برای روزهای سخت را در ذهن داشته باشد و ثانیا از پتانسیل این کشورها برای مقابله با تحریم ها و تهدیدات استفاده نماید.
8.4. ارتقاء منزلت امنيتي ايران
هرگونه فعالیت همگرایانه با کشورهای مستقل به وضعیت بهتری برای ایران می انجامد، اما نگرانی های امنیتی ایران کمتر از نقاطی است که در چتر سازمان شانگهای قرار می گیرد. پذيرش ايران و برخی از ديگر كشورهاي غرب آسيا در اين سازمان، گامي براي تقويت يك ائتلاف منطقه‌اي عليه آمريكا برآورد مي‌شود. براي جمهوري اسلامي ايران كه در ميان دو حوزه مهم انرژی جهان (خليج فارس و درياي مازندران) قرار گرفته، كشوري كه در ميان دو منطقه پر آشوب (افغانستان و عراق) واقع شده، حضور در اين گروه بندي منطقه‌اي، بدون ايجاد تعادل در روابط خارجي آن با غرب (اروپا و آ‌مريكا) كارساز به نظر نمي‌رسد. آینده عراق، موضوع جنگ داخلی و تجزیه احتمالی این کشور، حضور نیروهای خارجی بخصوص تعداد زیاد و تجهیزات پیچیده نظامی و ارتباطی آمریکائیان در خلیج فارس و همه کشوهای عربی همسایه ایران، تلاش آمریکا برای ایجاد یک بلوک جدید متشکل از اعراب و اسرائیل در برابر خطر نفوذ ایران در خاورمیانه، تشدید اختلافات مابین شیعیان و اهل سنت وازدیاد فشار به کشورهای تولیدکننده نفت برای افزایش تولید و کاهش قیمت نفت همه و همه از جنس دیگرند و در مناطق دیگر ایران را هدف گرفته اند که احتمالا شانگهای نمی تواند به ایران در این موارد کمکی بنماید. ويژگي‌هاي ژئوپلیتيكي ايران اجرای سياست متوازن اعتمادسازي منطقه‌اي و بين‌المللي را ضروری می سازد. همكاري ايران با اين سازمان نمي‌تواند جايگزين روابط سازنده و مفيد آن با غرب گردد.
سياست اعلامي جمهوري اسلامي «نه شرقي، نه غربي» است، اين شعار يادآور مي‌شود، اتكا به هيچيك از كانون‌هاي قدرت، در برابر ديگر منابع قدرت جهاني براي كشور ما امنيت ايجاد نمي‌كند. امنيت ما در گرو تنظيم روابط متعادل بين‌المللي است ،به گونه‌اي كه از رقابت‌ها و تعارض منافع ديگران ،ايرانيان بهره‌مند گردندو نه اینک به کارتی برای بازی دیگران تبدیل شوند.
------------------------------------------------------------------------------
9. توازن قدرت در جهان چند قطبي
کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای روی هم نه تنها بزرگ‌ترین توان اقتصادی، نظامی، هسته ای و فضایی جهان را دارا هستند، بلکه بیشترین تولیدکننده و مصرف کننده انرژی در جهان نیز می باشند. مساحت کشورهای عضو (اصلی و ناظر) این سازمان روی هم بیش از ۲۵.۱ میلیون کیلومتر مربع یا یک چهارم سطح خشکی های زمین است. اساسنامه سازمان همکاری شانگهای بر شفافیت عملکرد و بی طرفی نظامی آن تاکید می کند. علیرغم این موضوع، شکی نیست که سازمان همکاری شانگهای تقش موازنه دهنده ای در صحنه بین المللی خصوصاً در مقابل پیمان ناتو و ماجراجویی های نظامی ایالات متحده آمریکا ایفا می نماید. برای مثال، ایالات متحده آمریکا درخواستی جهت عضویت به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای ارائه کرده بود، اما این درخواست در سال ۲۰۰۵ از طرف سازمان رد شد.
ولادیمیر پوتین در کنفرانس امنیتی مونیخ پیرامون کوشش ایالات متحده ی امریکا برای دستیابی به فرمانروایی جهان و برای ایجاد یک جهان یک قطبی ضمن تأكيد اينكه همه ی روندهای منفی موجود در جهان امروز نتیجه ی کوشش برای وارد ساختن این طرح در مسائل بین المللی می باشد و این کار تاکنون به ایجاد مراکز تشنج جدید و جنگ های جدید منتهی شده است گفت: ” امروز ما شاهد کاربرد تقریبا لگام گسیخته و افراطی قدرت نظامی در حل مسائل بین المللی هستیم”. رئیس جمهور روسیه مدعی می شود: ” به باور من مدل تک قطبی برای دنیای امروز نه تنها پذیرفتنی نیست، بلکه اصولا شدنی نیست“. وی در اثبات این ادعا به دگرگونی های پرشتاب در صحنه ی بین المللی اشاره می کند و می افزاید: ”اکنون مجموع تولید ناخالص ملی کشورهای هندوستان و چین، اگر قدرت خرید را در همه جا یکسان بگیریم، از مجموع تولید ناخالص ملی ایالات متحده بیش تر است و اگر به همین شیوه، تولید ناخالص ملی کشورهای برزیل، روسیه، هندوستان و چین را محاسبه کنیم، مقدار آن از مجموع تولید ناخالص ملی اتحادیه ی اروپا بیش تر است. به نظر کارشناسان، این فاصله در چشم اندازی تاریخی و قابل پیش بینی بازهم بیش تر خواهد شد“. پوتین ادامه می دهد: ” تردیدی نیست که پتانسیل اقتصادی این مراکز رشد جهانی، در آینده الزاما به نفوذ سیاسی آن ها مبدل گردیده و وضعیتی چند قطبی را برقرار و تثبیت خواهد نمود“. شکست ماجراجویی های جنگی امپریالیسم امریکا در عراق و افغانستان و سیر رویدادها در ”حیاط خلوت“ او، یعنی در امریکای لاتین نشان دهنده ی آن هست که قدرت امپریالیسم امریکا نیز دارای حد و مرز است. هانس دیتریش گنشر، وزیر خارجه ی پیشین (آلمان) در گفتگویی رادیویی، خود را ناچار به گفتن این نظر دید که : ”از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون، هیچ گاه وزن و اهمیت ایالات متحده ی امریکا در سیاست بین المللی تا این اندازه اندک نبوده است“.
اگر تا چندی پیش، به ویژه پس از نابودی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در سال ١۹۹١ ، سرکردگی ایالات متحده ی آمریکا در میدان بین المللی امری بدیهی تلقی می شد، امروز بازیگران دیگری نیز که با شتاب، نیرو و وزن می یابند، آغاز به پا نهادن به این میدان نموده اند. پیش از همه چین و روسیه به این گروه تعلق دارند و نزدیکی آن ها به یکدیگر توازن قوا را بیش از پیش دگرگون می سازد. با توجه به این نزدیکی است که می توان گفت اکنون دوران تک قطبی و پر آرامش امریکایی دیگر به گذشته تعلق می یابد و طرح و نقش های جهانی نوین و چند قطبی در کار فراهم آمدن است. دنیایی که به مراتب طبیعی تر بوده و با نیازهای همه ی بشریت همساز می باشد.
------------------------------------------------------------------------------
10. منابع
http://www.aftab.ir/
http://www.caspianstudies.com/
http://www.deutsche-welle.de/
http://www.fa.wikipedia.org/
http://www.iras.ir/
http://www.magiran.com/
http://www.noandish.com/
http://www.norooznews.ir/
http://www.pe.rian.ru/
http://www.ravandno.net/
http://www.rscaf.com/